⚡ Ionlanish izomeriyasi
Tashqi/ichki sfera ionlari almashinuvi • Konduktometriya • AgNO₃ testi
📋 Ionlanish izomeriyasi haqida
Ionlanish izomeriyasi — kompleks birikmalarda tashqi va ichki sfera anionlari o'rnini almashinishi natijasida yuzaga keladi. Bu izomerlar bir xil molekulyar formulaga ega bo'lib, lekin eritmada turli ionlarga dissotsiatsiyalanadi. Natijada ularningelektr o'tkazuvchanligi, cho'kma hosil qilish reaksiyalari va hatto rangi farq qiladi.
Klassik misol
- • [Co(NH₃)₅Br]SO₄ — qizil-binafsha rang
- • [Co(NH₃)₅SO₄]Br — qizil rang
- • Birinchisida SO₄²⁻ tashqi sferada — BaCl₂ bilan cho'kma
- • Ikkinchisida Br⁻ tashqi sferada — AgNO₃ bilan cho'kma
- • Ikkalasi ham bir xil formula: CoN₅H₁₅BrSO₄
Farqlash usullari
- • Konduktometriya: Ionlar soniga qarab Λm farq qiladi
- • AgNO₃ testi: Faqat tashqi sfera Cl⁻/Br⁻ cho'kmaga tushadi
- • BaCl₂ testi: Faqat tashqi sfera SO₄²⁻ cho'kmaga tushadi
- • Ion almashinish xromatografiyasi: Zaryadga qarab ajratish
- • UB-Vis spektroskopiya: Ichki sfera ligandlari ta'sirida rang farqi
🧪 Klassik ionlanish izomerlari
| Izomer 1 | Izomer 2 | Farq qiluvchi ion | Tashqi sfera ioni | Aniqlash |
|---|---|---|---|---|
| [Co(NH₃)₅Br]SO₄ | [Co(NH₃)₅SO₄]Br | Br⁻ ↔ SO₄²⁻ | SO₄²⁻ / Br⁻ | BaCl₂ / AgNO₃ testi |
| [Co(NH₃)₅Cl]SO₄ | [Co(NH₃)₅SO₄]Cl | Cl⁻ ↔ SO₄²⁻ | SO₄²⁻ / Cl⁻ | BaCl₂ / AgNO₃ testi |
| [Pt(NH₃)₄Cl₂]Br₂ | [Pt(NH₃)₄Br₂]Cl₂ | Cl⁻ ↔ Br⁻ | Br⁻ / Cl⁻ | AgNO₃ testi (har xil cho'kma) |
| [Cr(H₂O)₆]Cl₃ | [Cr(H₂O)₅Cl]Cl₂·H₂O | H₂O ↔ Cl⁻ | 3Cl⁻ / 2Cl⁻ | Konduktometriya (ionlar soni) |
| [Co(NH₃)₅NO₃]SO₄ | [Co(NH₃)₅SO₄]NO₃ | NO₃⁻ ↔ SO₄²⁻ | SO₄²⁻ / NO₃⁻ | IQ (NO₃⁻ tebranishlari) |
🔌 Konduktometrik farqlash — ionlar soni
Ionlanish izomerlari eritmada turli sondagi ionlarga dissotsiatsiyalanadi. Shuning uchun ularning molyar elektr o'tkazuvchanligi (Λm) farq qiladi. Bu farq orqali izomerlarni aniqlash mumkin — Verner aynan shu usul bilan o'z nazariyasini isbotlagan.
Misol: [Co(NH₃)₅Br]SO₄ vs [Co(NH₃)₅SO₄]Br
[Co(NH₃)₅Br]SO₄ (eritmada):
[Co(NH₃)₅Br]²⁺ + SO₄²⁻
Ionlar soni: 2 (2:2 elektrolit)
Λm ≈ 250−280 S·cm²/mol
+ BaCl₂ → BaSO₄↓ (oq cho'kma)
[Co(NH₃)₅SO₄]Br (eritmada):
[Co(NH₃)₅SO₄]⁺ + Br⁻
Ionlar soni: 2 (1:1 elektrolit)
Λm ≈ 100−130 S·cm²/mol
+ AgNO₃ → AgBr↓ (sarg'ish cho'kma)
* Ikkala izomer ham 2 ta ionga dissotsiatsiyalansa-da, ularning Λm qiymatlari farq qiladi, chunki SO₄²⁻ ning ion harakatchanligi Br⁻ dan farq qiladi. Eng muhimi —kimyoviy testlar (BaCl₂, AgNO₃) orqali aniq farqlanadi.
🏆 Verner nazariyasining ionlanish izomeriyasi orqali isboti
Ionlanish izomeriyasi Vernerning koordinatsion nazariyasini isbotlagan eng kuchli dalillardan biridir. Agar Vernerning fikricha, metall birlamchi (ion) va ikkilamchi (koordinatsion) valentlikka ega bo'lsa, tashqi va ichki sfera ionlari almashinishi mumkin.
Verner tajribasi:
1. [Co(NH₃)₅Br]SO₄ sintez qilindi — BaCl₂ bilan oq cho'kma (BaSO₄), AgNO₃ bilan cho'kma yo'q
2. [Co(NH₃)₅SO₄]Br sintez qilindi — AgNO₃ bilan sarg'ish cho'kma (AgBr), BaCl₂ bilan cho'kma yo'q
3. Xulosa: Birinchi birikmada SO₄²⁻ tashqi sferada (erkin), Br⁻ ichki sferada (bog'langan). Ikkinchisida aksincha.
Bu tajriba Blomstrand zanjir nazariyasini rad etdi va Vernerning koordinatsion nazariyasini tasdiqladi.
✅ Asosiy xulosalar
- Ionlanish izomeriyasi — tashqi va ichki sfera anionlari almashinuvi
- Konduktometriya va AgNO₃/BaCl₂ testlari orqali oson farqlanadi
- Verner nazariyasini isbotlagan eng kuchli dalil
- Ionlanish izomerlari turli rang, eruvchanlik va reaksion qobiliyatga ega