Bosh sahifa

Trigonal-planar (D₃ₕ) kompleks birikmalar

jdakimyo.uz · Koordinatsion soni 3 · sp² gibridlanish · d¹⁰ tizim

▲ K.Ch = 3sp² gibridD₃ₕ · |G|=12d¹⁰ · μ_eff = 018-elektron qoidasi

Uch koordinatsiyali tekis uchburchak (∠L–M–L = 120°)

Koordinatsion soni 3 ga teng bo'lgan komplekslarda markaziy metallning uchta bog'lash o'rni bir tekislikda joylashib, D₃ₕ nuqta guruhiga xos ideal 120° burchak hosil qiladi. Bu geometriya markaziy atomning sp² gibridlanishi bilan izohlanadi va pz orbital tekislikka perpendikulyar holda π-simmetriyali bog'lanishlar uchun ochiq qoladi. Trigonal-planar shakl asosan d¹⁰ konfiguratsiyali og'ir metallar ionlarida (Cu⁺, Ag⁺, Au⁺, Hg²⁺) va past valentli platina guruhi (Pt⁰, Pd⁰) komplekslarida uchraydi. 18-elektron qoidasiga muvofiq d¹⁰ + 3×2 = 16 elektron — bu barqaror konfiguratsiyaning to'ldiruvchi hisoblanadi.

CFSE: 0 (d¹⁰)
Δₜₚ: ≈ 0.44·Δₒ
Jahn-Teller: Yo'q
Bogʻ: σ + π-back-donation

3D sahna yuklanmoqda…

⚙️ Boshqaruv paneli
⋮⋮ sudrang
Tuz: K₂[Cu(CN)₃]·H₂O
Rang: Rangsiz kristall
d-config: d¹⁰
M-L: 1.935 Å

📚1. Nazariy asoslar — chuqur tahlil

VSEPR (Gillespie–Nyholm) — matematik model

AX₃E₀ turdagi molekulalar uchun uchta bog'lovchi elektron juftining o'zaro Coulomb itarilishi minimallashishi shartida ular D₃ₕ simmetriyali tekislikda 120° burchak ostida joylashadi.

V(θ) = k·Σᵢ<ⱼ 1/rᵢⱼ → min pri Σᵢcos(θᵢⱼ) = −3/2 → θ = 120°

Ligandlar π-tarkibga ega bo'lsa (CN⁻, CO), simmetriya sof saqlanadi. Sof σ-donorlarda ham burchak ideal 120° dan < 0.5° chetlanadi.

Gibridlanish — sp² to'lqin funksiyalari

ψ₁ = (1/√3)s + (√2/√3)pₓ
ψ₂ = (1/√3)s − (1/√6)pₓ + (1/√2)py
ψ₃ = (1/√3)s − (1/√6)pₓ − (1/√2)py

Ortonormal: ⟨ψᵢ|ψⱼ⟩ = δᵢⱼ. s-tarkib 33.3%, p-tarkib 66.7%. Uchinchi pz orbital tekislikka perpendikulyar — π-back-donation uchun ochiq.

CFT: D₃ₕ da d-orbital bo'linishi

Sferik simmetriyadagi 5 ta d-orbital D₃ₕ maydonda 3 ta darajaga bo'linadi:

e' (dxy, dx²−y²) E = +0.546 Δₜₚ (yuqori)
a₁' (d) E = −0.321 Δₜₚ (o'rta)
e″ (dxz, dyz) E = −0.386 Δₜₚ (past)

Δₜₚ ≈ 4/9·Δₒ ≈ 0.44 Δₒ — oktaedrikga nisbatan zaifroq.

CFSE(d¹⁰) = 4(−0.386) + 2(−0.321) + 4(+0.546) ≈ 0 Δₜₚ

MO nazariyasi — SALC tahlili

D₃ₕ da 3 ta σ-ligand simmetriya-moslashtirilgan chiziqli kombinatsiyalari:

Γσ = a₁' + e'
φ(a₁') = (1/√3)(σ₁+σ₂+σ₃)
φ(e'ₐ) = (1/√6)(2σ₁−σ₂−σ₃)
φ(e'ᵦ) = (1/√2)(σ₂−σ₃)

Metall AO simmetriyalari:

  • s → a₁', (pₓ,py) → e', pz → a₂″
  • d → a₁', (dxy,dx²−y²) → e', (dxz,dyz) → e″

18-elektron qoidasi — istisno

Trigonal-planar d¹⁰ komplekslar 16-elektron tizimi (koordinatsion to'yinmagan):

d¹⁰ + 3×2σ = 16 e⁻ (18e⁻ dan 2 kam)

Bu katalizga asos: 16e⁻ ↔ 18e⁻ tebranishi oksidativ qo'shilish / qaytariluvchi ajralish jarayonlarini ta'minlaydi (Suzuki, Heck, Negishi, Wacker).

Misol: [Pt(PPh₃)₃] (16e⁻) + H₂ → [Pt(H)₂(PPh₃)₃] (18e⁻)

Relyativistik effektlar — Pyykkö tahlili

Cu, Ag, Au, Hg, Pt uchun relyativistik ta'sirlar:

  • 6s-orbital qisqarishi (Au: 15%) — ns AO past koordinatsion sonda faolroq
  • 5d-orbital kengayishi — π-back-donation kuchayadi
  • Spin-orbital juftlashuv: ξ(Pt) ≈ 5000 sm⁻¹

Xulosa: og'ir metallar past koordinatsion sonda (2, 3, 4) barqarorroq — shu sabab Au(I), Cu(I) trigonal-planar shakli qulay.

📐2. Geometrik, energetik va spektroskopik parametrlar

ParametrQiymatIzoh
Koordinatsion son3Uchta monodentat ligand
Bog' burchagi∠L–M–L = 120.0°Ideal, D₃ₕ
Simmetriya guruhiD₃ₕ|G| = 12
Gibridsp²33% s + 67% p
Ligand maydon energiyasiΔₜₚ ≈ 0.44 ΔₒZaifroq
CFSE (d¹⁰)≈ 0Stabilizatsiya yo'q
18e⁻ qoidasi16 e⁻ (istisno)Koordinatsion to'yinmagan
Jahn-TellerYo'q (d¹⁰)Orbital degeneratsiya yo'q
Xarakteristik metallarCu⁺, Ag⁺, Au⁺, Hg²⁺, Pt⁰, Pd⁰d¹⁰ ionlar
Normal tebranishlar3N−6 = 6N=4
Vibratsion tasnifΓ = A₁' + A₂″ + 2E'Raman/IR faollik
MagnitDiamagnitμ_eff = 0 μ_B
Dipol moment (μ)0 DUchta bir xil ligand

⚛️3. sp² gibridlanish sxemasi va energetik diagramma

Boshlang'ich AOsE ≈ −8 eVpxpypzpE ≈ −4 eVgibridlanish3 × sp²Gibrid orbitallarsp²(1)sp²(2)sp²(3)3 × sp²E ≈ −5.3 eVpz (nb)bog'lamas33.3% s + 66.7% p — 120° burchakli 3 ta ekvivalent sp² orbital

📊4. Molekulyar orbital diagramma (D₃ₕ)

Metall AO(n+1)p (a₂″ + e')(n+1)s (a₁')nd (a₁' + e' + e″)↑↓×53L SALCa₁' + e'↑↓×3Molekulyar orbitallarσ* (e')σ* (a₁')pz (a₂″, nb)d nb (e″)↑↓ ↑↓d nb (a₁')↑↓d nb (e')↑↓ ↑↓σ (e')↑↓ ↑↓σ (a₁')↑↓EElektronlar (d¹⁰ + 3σ = 16 e⁻): 6 e⁻ σ bog'lash + 10 e⁻ bog'lamas d-orbitallarda

🌈5. IR / Raman spektri — [Cu(CN)₃]²⁻

IR chastotalar (sm⁻¹)

05001000150020002500chastota (sm⁻¹)yutilish20942076390365120
2094ν(C≡N) sym A₁'kuchsiz (Raman-faol)
2076ν(C≡N) asym E'juda kuchli
390ν(Cu–C) sym A₁'Raman-faol
365ν(Cu–C) asym E'IR-faol
120δ(C–Cu–C) E'uzoq IR

Normal tebranishlar tahlili

Γ_vib = A₁' + A₂″ + 2E' (E' — 2-karrali)
  • ν₁ (A₁') — simm. cho'zilish, faqat Raman-faol
  • ν₂ (A₂″) — tekislikdan chiqib egilish, faqat IR
  • ν₃ (E') — asimm. cho'zilish, IR + Raman
  • ν₄ (E') — tekislikda egilish, IR + Raman

D₃ₕ da inversiya markazi yo'q — o'zaro istisno qoidasi qat'iy emas.

💜6. UV-Vis spektri va elektron o'tishlar — [Cu(CN)₃]²⁻

Yutilish spektri (λ, ε)

200250300350400450500λ (nm)ε (M⁻¹·sm⁻¹)240 nm210 nm
λ = 240 nmε = 12,500
MLCT (Cu 3d → CN π*)
λ = 210 nmε = 8,300
π → π* (CN⁻)

Elektron o'tishlar

d¹⁰ tizimda d–d o'tishlar mumkin emas. Yutilish tarmoqlari:

  • MLCT (dₙ → π* ligand), ε ≈ 10³–10⁴
  • LMCT (π ligand → sₙ metall), π-donor ligandlarda
  • π → π* ligand ichida (CN⁻, PPh₃)
  • d → s/p Rydberg-tipli o'tishlar

🔥7. Termodinamik va kinetik xarakteristikalar

Stabillik konstantalari — [Cu(CN)₃]²⁻

log K₁ = 5.63 (1-bosqich)
log K₂ = 10.53
log K₃ = 13.61
β₃ = 4.07e+13
ΔH° = -85.2 kJ/mol
ΔS° = 45.6 J·mol⁻¹·K⁻¹
ΔG° = ΔH°−TΔS° = -98.8 kJ/mol (298 K)

Ligand almashinuv kinetikasi

16e⁻ komplekslar labil:

  • k ≈ 10⁶–10⁹ s⁻¹ (Cu⁺, Ag⁺)
  • Mexanizm: assotsiativ (A/Iₐ) — 4-koordinatsiyali oraliqli
  • Pt(0), Pd(0): oksidativ qo'shilish (16→18 e⁻)
Eyring: k = (kᵦT/h)·exp(−ΔG‡/RT), ΔG‡ ≈ 25–45 kJ/mol

🔮8. Walsh diagrammasi va Jahn-Teller tahlili

Walsh diagrammasi: D₃ₕ ↔ C₃ᵥ

Molekula piramidalanganda MO energiyalari o'zgarishi:

6 e⁻ (BF₃, BCl₃) → tekis D₃ₕ
8 e⁻ (NH₃, PF₃) → piramidal C₃ᵥ
16 e⁻ (d¹⁰ ML₃) → tekis D₃ₕ
18 e⁻ (d¹⁰ + pz²) → piramidal
D₃ₕ ↔ C₃ᵥ30°Ea₁' (s+d)e'pz

Jahn-Teller teoremasi (1937)

Orbital degenerativ elektron holatda molekula simmetriyani pasaytiradi.

d¹⁰ da:

  • Barcha d-orbitallar to'la
  • Orbital degeneratsiya yo'q
  • J-T effekti kuzatilmaydi

Istisno holatlar:

  • d⁹ ML₃ (E' holat) → Y-buzilish yoki T-shaped
  • d⁷ past-spin ML₃ → analogik

Panelda "Jahn-Teller" ni yoqib, gipotetik buzilishni ko'ring.

📊9. Spektrokimyoviy qator va ligand maydonining kuchi

Ligandlarning kristall maydonini yaratish qobiliyati bo'yicha qatorlangan (Δₒ normalize):

I⁻
0.42 Δₒ
π-donor
Br⁻
0.48 Δₒ
π-donor
Cl⁻
0.53 Δₒ
π-donor
F⁻
0.63 Δₒ
π-donor
H₂O
0.70 Δₒ
kuchsiz π-donor
NH₃
0.90 Δₒ
faqat σ-donor
en
0.93 Δₒ
σ-donor
PPh₃
1.15 Δₒ
σ-donor + π-akseptor
CN⁻
1.50 Δₒ
π-akseptor (kuchli)
CO
1.55 Δₒ
π-akseptor (kuchli)
Kuchayish tartibi: I⁻ < Br⁻ < Cl⁻ < F⁻ < H₂O < NH₃ < en < PPh₃ < CN⁻ < CO

🧪10. Trigonal-planar komplekslarning to'liq to'plami

[Cu(CN)₃]²⁻
D₃ₕ
Kaliy tritsianokuprat(I) monohidrat
Markaz: Cu+1
Bog': 1.935 Å
Gibrid: sp²
d-config: d¹⁰
β₃: 4.1e+13
Rang: Rangsiz
ν(M–L) ≈ 390 sm⁻¹
[HgI₃]⁻
D₃ₕ (buzilgan C₂ᵥ)
Kaliy triyodomerkurat(II)
Markaz: Hg+2
Bog': 2.724 Å
Gibrid: sp² (+ 5d aralashuvi)
d-config: d¹⁰
β₃: 4.0e+27
Rang: To'q
ν(M–L) ≈ 138 sm⁻¹
[Pt(PPh₃)₃]
D₃ (approx. D₃ₕ)
[Pt(PPh₃)₃] — Malatesta kompleksi
Markaz: Pt0
Bog': 2.263 Å
Gibrid: sp² (dₓᵧ + dₓ²₋ᵧ² aralashuvli)
d-config: d¹⁰
β₃: 3.2e+24
Rang: Sariq-jigarrang
ν(M–L) ≈ 517 sm⁻¹
[Ag(CN)₃]²⁻
D₃ₕ
Kaliy tritsianoargentat(I)
Markaz: Ag+1
Bog': 2.135 Å
Gibrid: sp² (5d aralashuvli)
d-config: d¹⁰
β₃: 5.0e+21
Rang: Rangsiz
ν(M–L) ≈ 360 sm⁻¹

⚗️11. Sintez usullari va olinish reaksiyalari

CuCl + 2 KCN → K[Cu(CN)₂] (chiziqli, K.Ch=2)
Birinchi bosqich
K[Cu(CN)₂] + KCN(ort.) → K₂[Cu(CN)₃]
Ortiqcha CN⁻ da trigonal-planar hosil bo'ladi
HgI₂ + KI → K[HgI₃]
Nessler reagentining komponenti
Pt(cod)₂ + 3 PPh₃ → [Pt(PPh₃)₃] + 2 cod
cod = 1,5-siklooktadien; inert atmosferada
AgNO₃ + 3 KCN → K₂[Ag(CN)₃] + KNO₃
Galvanotexnika elektroliti
4 Au + 8 NaCN + O₂ + 2 H₂O → 4 Na[Au(CN)₂] + 4 NaOH
Sianidli oltinni ekstraksiya (MacArthur–Forrest)
[Pt(PPh₃)₃] + O₂ → [Pt(O₂)(PPh₃)₂] + PPh₃
Oksidativ qo'shilish (O₂ faollashuvi)
[Pt(PPh₃)₃] + PhBr → [Pt(Ph)(Br)(PPh₃)₂] + PPh₃
Suzuki katalizining 1-bosqichi

📜12. Tarixiy rivojlanish va zamonaviy qo'llanilish

Tarixiy bosqichlar

  • 1798 — Tassaert: AgCN, K[Ag(CN)₂] birinchi ta'rifi
  • 1893A. Werner koordinatsion nazariyasi (Nobel, 1913)
  • 1916 — G. Lewis: donor-akseptor bog' tushunchasi
  • 1931 — L. Pauling: gibridlanish nazariyasi
  • 1937 — Jahn-Teller teoremasi
  • 1957 — Chatt–Duncanson: π-back-donation modeli
  • 1968 — Ugo, Cariati: [Pt(PPh₃)₃] sintezi
  • 1988 — P. Pyykkö: relyativistik effektlar
  • 2010 — Suzuki, Heck, Negishi: Nobel mukofoti (Pd katalizatorlari)

Zamonaviy qo'llanilish

  • 🧪 Kataliz: [Pt(PPh₃)₃], [Pd(PPh₃)₃] — Suzuki, Heck, Sonogashira, Negishi C–C bog'lanishlarida asosiy katalizator
  • ⚗️ Analitik kimyo: Nessler reagenti (K₂[HgI₄] + KOH) — NH₃/NH₄⁺ ni sifat aniqlash (0.02 mg/l)
  • 💍 Metallurgiya: Na[Au(CN)₂] — oltinni sianid usulida ajratish (jahon ishlab chiqarishining ~90%)
  • 💡 OLED: Cu(I), Au(I) trigonal komplekslar — fosforessent emitter (Φ > 90%)
  • 🧬 Tibbiyot: Auranofin — Au(I) revmatoid artrit dorisi; HIV va rak profilaktikasi ilmiy tadqiqotlari
  • 🔬 Biokataliz: Cu(I) — laksase, tirozinaza modellari
  • 🌿 Yashil kimyo: Ag(I), Au(I) NHC — antibakterial agent
  • 💎 Materialshunoslik: Cu(I) siyanid MOF — gaz saqlash, sensor

⚖️13. Fazoviy shakllar taqqoslash jadvali

ShaklK.ChBurchakGibridSimmetriyaCFSEMisol
Chiziqli2180°spD∞ₕ0[Ag(NH₃)₂]⁺
Trigonal-planar3120°sp²D₃ₕ0[Cu(CN)₃]²⁻
Trigonal-piramidal3<120°sp³C₃ᵥNH₃ (lp bilan)
Tetraedrik4109.5°sp³Tₐ−0.53Δₒ[Zn(NH₃)₄]²⁺
Kvadrat-planar490°dsp²D₄ₕ−1.22Δₒ[PtCl₄]²⁻
Trig.-bipiramidal590/120°dsp³D₃ₕ−0.82Δₒ[Fe(CO)₅]
Oktaedrik690°/180°d²sp³Oₕ−2.40Δₒ[Co(NH₃)₆]³⁺

🎯14. O'z-o'zini tekshirish savollari

1. Trigonal-planar geometriyada bog' burchagi qanday?
2. Trigonal-planar komplekslar uchun xarakterli gibridlanish:
3. D₃ₕ nuqta guruhi tartibi (|G|) nechaga teng?
4. d¹⁰ trigonal-planar kompleksda CFSE qiymati:
5. Qaysi ligand π-akseptor sifatida eng kuchli?
6. Trigonal-planar d¹⁰ tizim necha valent elektronga ega?
7. Nessler reagentida qaysi kompleks ishlatiladi?
8. Sianidli oltinni ekstraksiya jarayonida hosil bo'lgan asosiy kompleks:
9. d¹⁰ ML₃ tizimida Jahn-Teller effekti:
10. IR spektroskopiyasida A₁' tebranish qanday?

📚15. Ilmiy adabiyotlar va manbalar

Xalqaro darsliklar

  1. Housecroft, C.E.; Sharpe, A.G. Inorganic Chemistry, 5th ed., Pearson, 2018.
  2. Miessler, G.L.; Fischer, P.J.; Tarr, D.A. Inorganic Chemistry, 5th ed., Pearson, 2014.
  3. Cotton, F.A.; Wilkinson, G.; Murillo, C.A.; Bochmann, M. Advanced Inorganic Chemistry, 6th ed., Wiley, 1999.
  4. Greenwood, N.N.; Earnshaw, A. Chemistry of the Elements, 2nd ed., Butterworth-Heinemann, 1997.
  5. Crabtree, R.H. The Organometallic Chemistry of the Transition Metals, 7th ed., Wiley, 2019.
  6. Hartwig, J.F. Organotransition Metal Chemistry, University Science Books, 2010.
  7. Atkins, P.; Overton, T. et al. Shriver & Atkins Inorganic Chemistry, 6th ed., OUP, 2014.

Muhim ilmiy maqolalar

  1. Bowmaker, G.A. et al. J. Chem. Soc. Dalton Trans. 1997, 4227.
  2. Ugo, R. Coord. Chem. Rev. 1968, 3, 319.
  3. Pyykkö, P. Chem. Rev. 1988, 88, 563.
  4. Persson, I. et al. Inorg. Chem. 2002, 41, 3820.
  5. Bertrand, G. et al. Science 2007, 316, 439.
  6. Yam, V.W.-W. et al. Chem. Rev. 2015, 115, 7589.

O'zbek va rus tilidagi manbalar

  1. Parpiyev N.A., Rahimov H.R., Muftaxov A.G. Anorganik kimyo. — T.: O'zbekiston, 2003.
  2. Ismatov N., Yormatova S. Kompleks birikmalar kimyosi. — T.: TDPU, 2015.
  3. Karimov M.M., Nazarov R. Koordinatsion birikmalar kimyosi. — T.: Fan, 2018.
  4. Ключников Н.Г. Химия комплексных соединений. — М.: Химия, 1997.
  5. Скопенко В.В. и др. Координационная химия. — М.: Академкнига, 2007.

Ma'lumotlar bazalari

  1. CSD — Cambridge Structural Database (1.2M+ struktura)
  2. ICSD — Inorganic Crystal Structure Database
  3. IUPAC 2005 — Red Book (Nomenclature of Inorganic Chemistry)
  4. NIST WebBook — spektroskopik ma'lumotlar