💎 Gibridlanish va geometriya
sp→chiziqli • sp²→uchburchak • sp³→tetraedrik • dsp²→kv. planar • d²sp³→oktaedrik • Izomeriya • OTM
📋 Gibridlanish va geometriya
Gibridlanish — atom orbitallarining aralashib, yangi energetik jihatdan teng orbitallar hosil qilishi. Gibrid orbitallarning soni va fazoviy joylashuvi kompleksning geometriyasini bevosita belgilaydi. KS=2 (chiziqli) dan KS=8 (dodekaedrik) gacha.
🎯 Maqsad: Gibridlanish turlari, ularning geometriya va izomeriya bilan bog'liqligini o'zlashtirish.
⏱️ Vaqt: ~2.5 soat
📚 Manba: L. Pauling — Nature of the Chemical Bond; Cotton — Chemical Applications of Group Theory
"Gibridlanish — geometriyaning kaliti!"
🎨 Gibridlanish vizualizatsiyasi — interaktiv 3D Canvas
1×s + 1×p → 2 ta sp orbital. Qarama-qarshi yo'nalgan (180°). σ-bog' uchun ideal.
📊 Gibridlanish va geometriya — to'liq ma'lumot jadvali
| KS | Gibrid | AO | Burchak | Geometriya | Sim. | Energiya |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2 | sp | s + p | 180° | Chiziqli | D∞h | 2×sp |
| 3 | sp² | s + p_x + p_y | 120° | Uchburchak | D₃h | 3×sp² |
| 4 | sp³ | s + 3p | 109.5° | Tetraedrik | Td | 4×sp³ |
| 4 | dsp² | d_x²−y² + s + p_x + p_y | 90° | Kvadrat planar | D₄h | 4×dsp² |
| 5 | sp³d | s + 3p + d_z² | 90°/120° | Trig. bipiramida | D₃h | 5×sp³d |
| 5 | sp³d | s + 3p + d_z² | ~90° | Kvadrat piramida | C₄v | 5×sp³d |
| 6 | d²sp³ | 2d + s + 3p | 90° | Oktaedrik (ichki) | Oh | 6×d²sp³ |
| 6 | sp³d² | s + 3p + 2d | 90° | Oktaedrik (tashqi) | Oh | 6×sp³d² |
| 7 | sp³d³ | s + 3p + 3d | 72°/90° | Pent. bipiramida | D₅h | 7×sp³d³ |
| 8 | sp³d⁴ | s + 3p + 4d | — | Dodekaedrik | D₂d | 8×sp³d⁴ |
🔄 d²sp³ vs sp³d² — energiya diagrammasi
d²sp³ — Ichki orbital
(n−1)d, ns, np orbitallari. Kuchli ligand (CN⁻, CO). d-e⁻ juftlashadi → LS. Diamagnit.
d²sp³ — Ichki
Kuchli maydon
LS, diamagnit
[Fe(CN)₆]⁴⁻
sp³d² — Tashqi
Kuchsiz maydon
HS, paramagnit
[Fe(H₂O)₆]²⁺
🎯 Geometriya va izomeriya bog'liqligi
🔺 Tetraedrik (Td)
4 ta uch ekvivalent. MA₂B₂ tipida ham barcha joylashuvlar ekvivalent.
Misol:
[CoCl₄]²⁻, [Zn(NH₃)₄]²⁺
💡 Simmetriya va izomeriya:
Yuqori simmetriya (Td, Oh) → izomerlar soni kam. Past simmetriya (C₂v) → izomerlar ko'p.
📐 Koordinatsion son va geometriya bog'liqligi
KS = 4
Tahlil:
4 ta ligand. 2 xil geometriya mumkin.
[CoCl₄]²⁻ / [PtCl₄]²⁻
KS bo'yicha geometriya qoidasi:
KS=2 → chiziqli | KS=3 → uchburchak | KS=4 → tetraedrik yoki kv. planar | KS=5 → trig. bipir. yoki kv. piramida | KS=6 → oktaedrik
🔬 Simmetriya va gibridlanish — IRREPS bo'yicha tahlil
Oh — Oktaedrik
Gibridlanish: d²sp³/sp³d²
KS: 6
AO: d_z², d_x²−y², s, p_x, p_y, p_z
IRREPS bo'yicha:
A₁g (s) + E_g (d_z², d_x²−y²) + T₁u (p_x, p_y, p_z)
💡
6 ta gibrid orbital = A₁g + E_g + T₁u. s→A₁g, d(z²,x²−y²)→E_g, p(x,y,z)→T₁u.
🧪 Amaliy misollar — geometriya bo'yicha tahlil
[Ag(NH₃)₂]⁺
Tahlil:
Ag⁺ d¹⁰. 2 ta NH₃ ligand. Kumushning tipik kompleksi.
KS=2 → sp → Chiziqli. 4d¹⁰ konfiguratsiyasi.
📝 Bilim tekshirish — 1/10
Oktaedrik geometriya uchun qanday gibridlanish kerak?
✅ Asosiy xulosalar
- Gibridlanish — atom orbitallarining aralashishi natijasida yangi, energetik jihatdan teng orbitallar hosil bo'ladi
- KS va geometriya: KS=2→chiziqli, KS=3→uchburchak, KS=4→tetraedrik/kv.planar, KS=5→trig.bipir./kv.piramida, KS=6→oktaedrik
- d²sp³ (ichki) — (n−1)d, kuchli maydon, LS, diamagnit. sp³d² (tashqi) — nd, kuchsiz maydon, HS, paramagnit
- Izomeriya: Tetraedrik → izomer yo'q. Kv. planar → sis-trans. Oktaedrik → sis-trans + fac-mer
- Simmetriya IRREPS: Oh → A₁g+E_g+T₁u. Td → A₁+T₂. D₄h → A₁g+B₁g+E_u. D₃h → A₁'+A₁'+E'
- 10 tur gibridlanish: sp (2) → sp³d⁴ (8). Eng keng tarqalgan: sp³, dsp², d²sp³
- Ikkala geometriya (KS=4,5): Ligand maydon kuchi qaysi geometriya bo'lishini belgilaydi (d⁸ → dsp² yoki sp³)
📚 Manba: L. Pauling — Nature of the Chemical Bond; F.A. Cotton — Chemical Applications of Group Theory
JDA-Kimyo © 2026