🔷 KCh = 2−4: Past koordinator sonlar
Chiziqli • Uchburchak • Tetraedrik • Kvadrat planar
📏 KCh = 2 — Chiziqli geometriya (D∞h)
KCh = 2 — eng sodda koordinator son. Ikkita ligand metall markaziga 180° burchak ostida joylashgan. Faqat d¹⁰ konfiguratsiyali metall ionlarida (Cu⁺, Ag⁺, Au⁺, Hg²⁺) uchraydi. sp gibridlanish — ikkita σ-bog' hosil bo'ladi. d-orbitallar to'liq to'lganligi sababliKMN stabilizatsiyasi nolga teng — geometriya faqat sterik omillar bilan belgilanadi.
Xarakteristikalar
- • Gibridlanish: sp (2 ta σ-bog')
- • Simmetriya: D∞h
- • Bog' burchagi: 180°
- • Elektron konfiguratsiya: d¹⁰
- • KMN stabilizatsiyasi: 0 (nol)
- • π-bog'lanish: Mumkin (dπ−pπ)
Kompleks misollar
| Kompleks | M−L (Å) |
|---|---|
| [Ag(NH₃)₂]⁺ | Ag−N: 2.12 |
| [CuCl₂]⁻ | Cu−Cl: 2.09 |
| [Au(CN)₂]⁻ | Au−C: 1.98 |
| [Hg(CH₃)₂] | Hg−C: 2.08 |
Nima uchun faqat d¹⁰?
d¹⁰ konfiguratsiyada barcha d-orbitallar to'liq to'lgan — KMN stabilizatsiya energiyasi = 0. Geometriya faqat ligandlar orasidagi sterik itarilish bilan belgilanadi. Ikkita ligand uchun eng katta masofa — 180° burchak ostida. Qisman to'lgan d-qobiqli metallar (d¹−d⁹) KCh=2 ni deyarli hosil qilmaydi — ular KMN stabilizatsiyasidan foyda olish uchun yuqori KCh ga intiladi.
📐 KCh = 3 — Uchburchak (D₃h) va T-simon
KCh = 3 — kam uchraydigan koordinator son. Uchta ligand 120° burchak ostida trigonal planar (D₃h) yoki T-simon geometriyada joylashgan. Asosan katta sterik hajmli ligandlar bilan barqarorlashadi.
Trigonal planar (D₃h)
- • Gibridlanish: sp²
- • Bog' burchagi: 120°
- • Misollar: [Pt(PPh₃)₃], [Fe(N(SiMe₃)₂)₃]
- • Metallar: Pt⁰, Pd⁰, Ni⁰ (d¹⁰)
T-simon (C₂v)
- • Bog' burchagi: 90° va 180°
- • Misollar: [Rh(PPh₃)₃]⁺, [Pt(PR₃)₂Cl]
- • Sababi: d⁸ konfiguratsiyada kvadrat planar fragment
🔺 KCh = 4 — Tetraedrik geometriya (Td)
Tetraedrik (Td) — KCh=4 uchun eng keng tarqalgan geometriya. To'rtta ligand 109.5° burchak ostida joylashgan. sp³ gibridlanish.Kuchsiz maydon ligandlari (Cl⁻, Br⁻, I⁻, OH⁻) vad¹⁰ konfiguratsiyali metallar (Zn²⁺, Cd²⁺, Hg²⁺) uchun xarakterli.
[CoCl₄]²⁻
Konfig: d⁷ | Spin: HS (S=3/2)
Rang: Ko'k | ν: 300 sm⁻¹
[Zn(OH)₄]²⁻
Konfig: d¹⁰ | Spin: Diamagnit
Rang: Rangsiz | ν: 480 sm⁻¹
[Ni(CO)₄]
Konfig: d¹⁰ (Ni⁰) | Spin: Diamagnit
Rang: Rangsiz | ν: 422 sm⁻¹
◻️ KCh = 4 — Kvadrat planar geometriya (D₄h)
Kvadrat planar (D₄h) — KCh=4 uchun ikkinchi muhim geometriya. To'rtta ligand bir tekislikda 90° burchak ostida joylashgan. dsp² gibridlanish.d⁸ konfiguratsiyali metallar + kuchli maydon ligandlari (CN⁻, CO, PR₃) uchun xarakterli. KMN bo'yicha: dx²−y² orbital bo'sh qoladi — bu energetik jihatdan juda qulay.
| Kompleks | Metall | dⁿ | M−L (Å) | Rang |
|---|---|---|---|---|
| [Ni(CN)₄]²⁻ | Ni²⁺ | d⁸ | Ni−C: 1.86 | Sariq |
| [PtCl₂(NH₃)₂] | Pt²⁺ | d⁸ | Pt−Cl: 2.33 | Sariq |
| [PdCl₄]²⁻ | Pd²⁺ | d⁸ | Pd−Cl: 2.31 | Qizil-jigarrang |
| [AuCl₄]⁻ | Au³⁺ | d⁸ | Au−Cl: 2.28 | Sariq |
| [Rh(PPh₃)₃]⁺ | Rh⁺ | d⁸ | Rh−P: 2.30 | Sariq |
Tetraedrik vs Kvadrat planar
[Ni(CN)₄]²⁻ (kv. planar) va [NiCl₄]²⁻ (tetraedrik) — ikkalasi ham d⁸, lekin CN⁻ kuchli maydoni dx²−y² orbitalni bo'sh qoldirib, kvadrat planar geometriyani energetik qulay qiladi. Cl⁻ kuchsiz maydoni tetraedrik geometriyaga olib keladi.
d⁸ konfiguratsiya energetikasi
Kvadrat planar maydonda d⁸: (dxz,dyz)⁴(dz²)²(dxy)²(dx²−y²)⁰ — past spinli, diamagnit. Tetraedrik maydonda d⁸: e⁴t₂⁴ — 2 ta toq elektron, paramagnit.
✅ Asosiy xulosalar
- KCh=2 — faqat d¹⁰ metallar (Ag⁺, Cu⁺, Au⁺, Hg²⁺)
- KCh=3 — kam uchraydi, katta sterik ligandlar bilan barqaror
- Tetraedrik — kuchsiz maydon ligandlari (Cl⁻, Br⁻, OH⁻) + har qanday dⁿ
- Kvadrat planar — d⁸ + kuchli maydon ligandlari (CN⁻, CO)
- Geometriya tanlovi = KMN + sterik omillar + elektron konfiguratsiya