📏 Chiziqli geometriya
KS = 2 • sp gibridlanish • Valent burchak: 180° • Simmetriya: D∞h
📋 Asosiy ma'lumotlar
Geometrik xususiyatlar
- • Koordinatsion son: 2
- • Gibridlanish: sp
- • Valent burchak: 180°
- • Simmetriya: D∞h
- • Shakl: To'g'ri chiziq
Gibridlanish sxemasi
s + pz → 2 ta sp gibrid orbital
Qolgan px va py — gibridlanmagan
Gibrid orbitallar bir-biriga nisbatan 180° burchak ostida joylashgan.
⭐ Xarakterli ionlar va misollar
Chiziqli komplekslar asosan d¹⁰ konfiguratsiyali metall ionlari uchun xarakterli: Cu⁺ (3d¹⁰), Ag⁺ (4d¹⁰), Au⁺ (5d¹⁰) va Hg²⁺ (5d¹⁰). d¹⁰ konfiguratsiyada barcha d-orbitallar to'lgan bo'lib, ligandlar orasidagi itarilish kuchlari minimallashadi.
| Formula | Nomi | Markaziy ion | Ligandlar |
|---|---|---|---|
| [Ag(NH₃)₂]⁺ | diamminkumush(I) ioni | Ag⁺ (d¹⁰) | 2 × NH₃ |
| [Ag(CN)₂]⁻ | disianoargentat(I) ioni | Ag⁺ (d¹⁰) | 2 × CN⁻ |
| [Cu(NH₃)₂]⁺ | diamminmis(I) ioni | Cu⁺ (d¹⁰) | 2 × NH₃ |
| [Au(CN)₂]⁻ | disianoaurat(I) ioni | Au⁺ (d¹⁰) | 2 × CN⁻ |
| [Hg(NH₃)₂]²⁺ | diamminmerkurat(II) ioni | Hg²⁺ (d¹⁰) | 2 × NH₃ |
📊 Kristall maydon nazariyasida
Chiziqli komplekslarda ligandlar z-o'qi bo'ylab joylashgan. Shuning uchun z-komponentli d-orbitallar (dz²) kuchli destabillashadi, dxz va dyz orbitallar o'rtacha, dxy va dx²−y² orbitallar esa stabillashadi.
Energiya ortishi tartibi:
dxy, dx²−y² < dxz, dyz < dz²
d¹⁰ konfiguratsiyada barcha d-orbitallar to'lgan bo'lib, komplekslar diamagnit va rangsiz bo'ladi (d-d o'tishlar mavjud emas).
🌍 Amaliy ahamiyati
Tollens reaktivi
[Ag(NH₃)₂]OH — eng mashhur chiziqli kompleks. Aldegidlarni aniqlashda ishlatiladi. "Kumush ko'zgu" reaksiyasi orqali aldegidlar sifat aniqlanadi.
Oltin qazib olish
[Au(CN)₂]⁻ — sianidlash usulida oltin ajratib olinadi: 4Au + 8NaCN + O₂ + 2H₂O → 4Na[Au(CN)₂] + 4NaOH
Kumush qoplash
[Ag(CN)₂]⁻ — galvanotexnikada kumush qoplash uchun ishlatiladi.
✅ Asosiy xulosalar
- Chiziqli komplekslar — KS = 2, sp gibridlanish
- Valent burchak — 180°
- Asosan d¹⁰ konfiguratsiyali ionlar: Cu⁺, Ag⁺, Au⁺, Hg²⁺
- Ligand — markaziy atom — ligand bir to'g'ri chiziqda joylashadi
- Eng muhim vakili: [Ag(NH₃)₂]OH — Tollens reaktivi
- d¹⁰ — barcha orbitallar to'lgan → diamagnit, rangsiz