๐ฎ Optik izomeriya
Enantiomerlar โข Xirallik โข Qutblangan nur burilishi
๐ Optik izomeriya haqida
Optik izomeriya โ molekula oynadagi aksi bilan ustma-ust tushmaganda kuzatiladi. Bunday molekulalar xiral deyiladi va ular enantiomerlar (optik izomerlar) holida uchraydi. Enantiomerlar bir-birining oynadagi aksi bo'lib, qo'lqopning chap va o'ng qo'l kabi farq qiladi.
Xirallik shartlari
- โข Molekulada simmetriya markazi bo'lmasligi kerak
- โข Molekulada simmetriya tekisligi bo'lmasligi kerak
- โข Oynadagi aksi bilan ustma-ust tushmasligi kerak
- โข Ko'pincha bidentat ligandlar xirallik keltirib chiqaradi
Enantiomerlar xossalari
- โข Fizik xossalari: bir xil (T_suyuq, T_qayn, eruvchanlik)
- โข Kimyoviy xossalari: oddiy reagentlar bilan bir xil
- โข Optik faollik: qutblangan nurni qarama-qarshi tomonga buradi
- โข Biologik faollik: har xil bo'lishi mumkin!
๐ก Qutblangan nur va polyarimetr
Polyarimetr โ optik faol moddalarni aniqlash uchun ishlatiladigan asbob. Oddiy yorug'lik barcha tekisliklarda tebranadi. Polyarizator orqali o'tgach, faqat bitta tekislikda tebranadigan qutblangan nur hosil bo'ladi.
Oddiy yorug'lik โ [Polyarizator] โ Qutblangan nur โ [Optik faol modda] โ Burilgan nur โ [Analizator]
(+) yoki d โ o'ngga buruvchi
Qutblangan nurni soat strelkasi bo'yicha buradi (dextrorotatory).
(โ) yoki l โ chapga buruvchi
Qutblangan nurni soat strelkasiga qarshi buradi (levorotatory).
โญ Klassik misol: [Co(en)โClโ]โบ
[Co(en)โClโ]โบ kompleksining sis-izomeri optik faol, trans-izomeri esa optik faol emas. Sis-izomer ikkita enantiomer (ฮ va ฮ) holida uchraydi.
trans-[Co(en)โClโ]โบ
Optik faol EMAS
- โข Simmetriya tekisligi mavjud
- โข Oynadagi aksi bilan ustma-ust tushadi
- โข Qutblangan nurni burmaydi
sis-[Co(en)โClโ]โบ
Optik faol โ 2 ta enantiomer
- โข Simmetriya tekisligi yo'q
- โข Oynadagi aksi bilan ustma-ust tushmaydi
- โข ฮ (lambda) va ฮ (delta) izomerlar
๐ค ฮ (lambda) va ฮ (delta) belgilari
Oktaedrik komplekslarda xirallik ko'pincha ฮ va ฮ prefikslari bilan belgilanadi. Bu belgilar xelat halqalarining fazoviy joylashuviga asoslangan.
ฮ (lambda)
Xelat halqalari chapga bukilgan.
Chap qo'l konfiguratsiyasi
ฮ (delta)
Xelat halqalari o'ngga bukilgan.
O'ng qo'l konfiguratsiyasi
๐ Amaliy ahamiyati
๐ Farmatsevtika
Dori moddalarining enantiomerlari har xil biologik ta'sirga ega bo'lishi mumkin. Ba'zan bir enantiomer shifobaxsh, ikkinchisi zararli! (Masalan: talidomid fojiasi, 1960-yillar).
๐งช Analitik kimyo
Polyarimetr yordamida optik faol moddalarning konsentratsiyasi va tozaligini aniqlash mumkin.
โ Asosiy xulosalar
- Optik izomeriya โ xiral molekulalar oynadagi aksi bilan ustma-ust tushmaydi
- Enantiomerlar qutblangan nurni qarama-qarshi tomonga buradi
- ฮ (lambda) โ chapga, ฮ (delta) โ o'ngga burilgan
- Polyarimetr โ optik faollikni o'lchash asbobi
- Farmatsevtikada enantiomerlarning farqi hayotiy ahamiyatga ega