IUPAC nomlanish qoidalari | JDA KIMYO

11 ta asosiy IUPAC qoidasi

Har bir qoidaning mohiyati, formulasi va o'zbek tilidagi rasmiy nomi

🔍

Dastlab kation, keyin anion

Kompleks birikma nomini aytishda dastlab kation qismi, so'ngra anion qismi aytiladi (xuddi oddiy noorganik tuzlardagi kabi).

[Ag(NH₃)₂]Cl

→ diamminkumush(I) xlorid

💡 [Ag(NH₃)₂]⁺ (kation) + Cl⁻ (anion)

Ligandlar ketma-ketligi (Alifbo tartibi)

Kompleks ion ichidagi barcha ligandlar ularning nomlari bo'yicha alifbo tartibida nomlanadi (IUPAC 2005 tavsiyasi).

[Co(NH₃)₄(H₂O)Cl]Cl₂

→ tetraamminakvakloridokobalt(III) xlorid

💡 ammin (a) → akva (a) → klorido (k)

Neytral ligandlar maxsus nomlari

H₂O — akva, NH₃ — ammin, CO — karbonil, NO — nitrozil. Manfiy (anion) ligandlarga esa '-o' qo'shimchasi qo'shiladi (xlorido, sianido, gidroksido).

K₂[CuCl₄]

→ kaliy tetraxloridokuprat(II)

💡 Cl⁻ ligand sifatida 'klorido' deyiladi

Oddiy ligandlar soni prefikslari

Oddiy ligandlar soni mono- (odatda tushirib qoldiriladi), di-, tri-, tetra-, penta-, geksa-, hepta-, okta- grek prefikslari bilan ko'rsatiladi.

K₂[SnF₆]

→ kaliy geksaftoridostannat(IV)

💡 6 ta F⁻ → geksaftorido

Murakkab va polidentat ligandlar prefikslari

Agar ligand nomining o'zida son prefiksi bo'lsa yoki u polidentat xelat ligand bo'lsa: bis-, tris-, tetrakis-, pentakis- qo'llanadi va ligand nomi qavs ( ) ga olinadi.

[Cu(en)₂]SO₄

→ bis(etilendiamin)mis(II) sulfat

💡 en (etilendiamin) bidentat ligand → bis(etilendiamin)

Anion komplekslarda '-at' qo'shimchasi

Agar kompleks ion anion (manfiy zaryadli) bo'lsa, markaziy metall nomiga '-at' qo'shimchasi qo'shiladi. Kation va neytral komplekslarda esa metall nomi o'zgarmaydi.

K₄[Fe(CN)₆]

→ kaliy geksatsianidoferrat(II)

💡 Anion bo'lgani uchun Fe → ferrat

Oksidlanish darajasini ko'rsatish (Stok usuli)

Markaziy metall nomidan keyin uning oksidlanish darajasi qavs ichida rim raqami bilan ko'rsatiladi: (I), (II), (III), (IV).

[Cu(NH₃)₄]SO₄

→ tetraamminmis(II) sulfat

💡 Cu zaryadi +2 bo'lgani uchun mis(II)

Ham kation, ham anion kompleks bo'lganda

Birikmaning kationi ham, anioni ham kompleks ion bo'lsa, avval kation kompleks, so'ng anion kompleks to'liq aytiladi.

[Ag(NH₃)₂][Ag(CN)₂]

→ diamminkumush(I) ditsianidoargentat(I)

💡 Kationda kumush(I), anionda argentat(I)

Ambidentat ligandlar koordinatsiyasi (κ belgisi)

Bir nechta donor atomga ega bo'lgan ligandlarda bog'lanuvchi atom 'κ' (kappa) harfi bilan ko'rsatiladi: -NO₂ (nitrito-κN), -ONO (nitrito-κO), -SCN (tiosianato-κS), -NCS (tiosianato-κN).

[Co(NH₃)₅(NO₂)]Cl₂

→ pentaammin(nitrito-κN)kobalt(III) xlorid

💡 Azot orqali bog'langan

Ko'prikli (ko'p yadroli) komplekslar (μ belgisi)

Ikki yoki undan ortiq markaziy metallni o'zaro bog'lab turgan ko'prik ligandlar oldiga 'μ-' (myu) harfi qo'yiladi.

[(NH₃)₅Cr(μ^-OH)Cr(NH₃)₅]Cl₅

→ μ-gidroksido-bis[pentaamminxrom(III)] xlorid

💡 OH guruhi ikkita Cr markazini bog'lagan

Lotincha metall o'zaklari (Anionlar uchun)

Anion komplekslarda ayrim metallar uchun lotincha nom o'zagi ishlatiladi: Fe → ferrat, Cu → kuprat, Ag → argentat, Au → aurat, Sn → stannat, Pb → plyumbat.

Na[Au(CN)₄]

→ natriy tetratsianidoaurat(III)

💡 Oltin (Au) → aurat

←Formula yozish

🎯Mavzu bo'yicha test ishlash

Ligandlar jadvali→