📋Formula yozish qoidalari
Kompleks birikmalar formulasini to'g'ri yozish tartibi • IUPAC 2005
📋Asosiy qoida
Avval ichki sfera, keyin tashqi sfera yoziladi. Ichki sfera kvadrat qavs [ ] ichida bo'ladi.
Tartib: [Markaziy atom + Ligandlar] → Tashqi sfera (ionlar)
Misol 1: [FeCl(H₂O)₅]Cl
Ichki sfera: [FeCl(H₂O)₅]²⁺
Fe²⁺ + 1 ta Cl⁻ + 5 ta H₂O = koordinatsion son 6
Tashqi sfera: Cl⁻
1 ta erkin Cl⁻ ioni
Misol 2: [Fe(NH₃)₃(H₂O)₃]Cl₂
Ichki sfera: [Fe(NH₃)₃(H₂O)₃]²⁺
Fe²⁺ + 3 ta NH₃ + 3 ta H₂O = koordinatsion son 6
Tashqi sfera: 2Cl⁻
2 ta erkin Cl⁻ ioni
📝Ichki sferada yozish tartibi
💡Muhim qoida
Ichki sferada markaziy atom (metall) birinchi yoziladi, keyin ligandlar alfavit tartibida (formuladagi belgilar bo'yicha).
✅To'g'ri
[FeCl(H₂O)₅]Cl
Fe → Cl → H₂O (alfavit)
Metall birinchi, keyin ligandlar alfavit bo'yicha
❌Noto'g'ri
[ClFe(H₂O)₅]Cl
Ligand markaziy atomdan oldin
Ligand birinchi yozilgan — XATO!
💡Alfavit tartibi qoidasi
IUPAC 2005 qoidasiga ko'ra, ligandlar formuladagi belgilar bo'yicha alfavit tartibida yoziladi:
Misol: [CoCl(NH₃)(H₂O)₄]Cl₂
Tartib: Cl → N (NH₃) → O (H₂O) — chunki C < N < O
🔤Ligandlarni yozish ketma-ketligi
💡Tartib qoidasi (IUPAC 2005)
Ligandlar formuladagi belgilar bo'yicha alfavit tartibida yoziladi. Avvalgi qoida (anion → neytral → kation) endi eskirgan.
Alfavit tartibi
Ligandlar formuladagi birinchi belgi bo'yicha tartiblanadi
Misol: Cl (C) < NH₃ (N) < H₂O (H)
Koordinatsion son
Har bir ligandning koordinatsion soni qavs ichida ko'rsatiladi
Misol: (NH₃)₃ = 3 ta NH₃ ligandi
To'liq misol
Tahlil:
- • Co³⁺ — markaziy atom
- • (NH₃)₄ — 4 ta ammiak ligandi
- • Br — 1 ta bromid ligandi
- • (H₂O) — 1 ta suv ligandi
- • (NO₃)₂ — 2 ta nitrat ioni (tashqi sfera)
🔀Ambidentat ligandlarni yozish
💡Nima bu ambidentat ligand?
Ambidentat ligand — bir nechta donor atomga ega bo'lgan ligand. Masalan, SCN⁻ ligandi S yoki N orqali bog'lanishi mumkin.
Qoida: Donor atomni ko'rsatish uchun uning ostiga chiziladi yoki κ-belgisi ishlatiladi.
Misol 1: SCN⁻ (tiotsianat)
N atomi orqali bog'langan:
Fe−N−C≡S (izotiosianat)
S atomi orqali bog'langan:
Fe−S−C≡N (tiosianat)
Misol 2: NO₂⁻ (nitrit)
N atomi orqali (nitro):
Co−NO₂ (nitro kompleks)
O atomi orqali (nitrito):
Co−ONO (nitrito kompleks)
🧪Interaktiv misollar
[Co(NH₃)₆]Cl₃
Geksaamminkobalt(III) xlorid
Ichki sfera
[Co(NH₃)₆]³⁺
Tashqi sfera
3Cl⁻
Markaziy atom
Co³⁺ (d⁶)
Ligandlar
6 ta NH₃ (neytral)
Geometriya
Oktaedrik
Magnit xossasi
Diamagnit