🏛️ Verner nazariyasi
Alfred Verner (1866–1919) • Koordinatsion birikmalar asoslari
📋 Kompleks birikmalar haqida
Koordinatsion birikmalar — tarkibida metall atomi (yoki ioni) bilan bog'langan ligand tutgan kompleks tuzilishga ega moddalardir.
Dastlabki kompleks birikmalar XVIII asr boshlarida ma'lum bo'lsa, ular haqidagi nazariya keyinroq paydo bo'ldi. 1893 yili shveytsariyalik kimyogar Alfred Verner kobalt(III) tuzlarining ammiak bilan birikmalarini o'rganadi va fanga kompleks birikmalar tushunchasini kiritadi.
🔬 Verner o'rgangan kobalt birikmalari
| Formula | Rangi | AgCl cho'kmasi |
|---|---|---|
| [Co(NH₃)₆]Cl₃ | 🟠 Zarg'aldoq-sariq | 3 mol |
| [Co(NH₃)₅Cl]Cl₂ | 🩷 Pushti | 2 mol |
| [Co(NH₃)₄Cl₂]Cl | 🟢 Yashil | 1 mol |
| [CoCl₃(NH₃)₃] | 🟢 Yashil | 0 mol |
Verner shundan keyin 2 xil valentlik namoyon qilishini aytadi —asosiy va qo'shimcha valentlik.
📜 Verner nazariyasining asosiy holatlari
Ikki xil valentlik
Ayrim elementlar o'zining asosiy valentliklaridan tashqari qo'shimcha valentlikni namoyon qiladi.
Valentliklarni to'yintirish
Har qaysi element o'zining asosiy hamda qo'shimcha valentliklarini to'yintirishga harakat qiladi (energetik jihatdan barqarorlikka erishish uchun).
Fazoviy yo'nalish
Markaziy atomning qo'shimcha valentligi fazoda ma'lum yo'nalishga ega bo'ladi.
🏗️ Asosiy tushunchalar
Ligandlar
Metalga bog'langan molekula yoki ionlar. Ularda taqsimlanmagan elektron jufti bo'lishi kerak — Luis asosi.
Markaziy atom
Kompleks hosil qiluvchi metall — Luis kislotasi (elektron jufti akseptori).
Koordinatsion bog'
Markaziy atom va ligand orasidagi bog' — donor-akseptor bog'.
Ichki sfera
Kompleksning kvadrat qavs [ ] ichidagi qismi. Mustahkam bog'langan.