🧪 sis-[PtCl₂(NH₃)₂]

sis-diammindixloroplatina(II) • Sisplatin • Saratonga qarshi dori

📋 Asosiy ma'lumotlar

📝

IUPAC nomi

sis-diammindixloroplatina(II)

💊

Tibbiy nomi

SISPLATIN

⚖️

Molekulyar massa

300.05 g/mol

Rangi

To'q sariq kristall

Holati

Qattiq modda

CAS raqami

15663-27-1

Zichlik

3.74 g/cm³

Eruvchanlik (suv)

1 mg/mL (25°C)

Eruvchanlik (DMSO)

Yaxshi eriydi

Geometriya

Tekis kvadrat

Koordinatsion son

🏆 Tarixiy ahamiyati — tasodifiy kashfiyotdan Nobel mukofotigacha

Sisplatin — saratonga qarshi eng samarali dorilardan biri. 1845 yilda Michel Peyrone tomonidan sintez qilingan, lekin uning biologik faolligi faqat 1965 yilda Barnett Rosenberg tomonidan kashf etilgan. Rosenberg E. coli bakteriyalarining bo'linishiga elektr maydon ta'sirini o'rganayotganda, platina elektrodlaridan hosil bo'lgan sisplatin bakteriyalarning bo'linishini to'xtatishini aniqladi. 1978 yilda AQShda saratonga qarshi dori sifatida tasdiqlangan. Hozirda saratonning 20 dan ortiq turini davolashda qo'llaniladi.

1965 — Rosenberg tomonidan biologik faolligi kashf etilgan

1971 — klinik sinovlar boshlangan

1978 — FDA tomonidan tasdiqlangan birinchi platina asosidagi dori

Hozirda — JSSTning "Eng muhim dori vositalari" ro'yxatida

⚛️ Elektron tuzilishi

Pt²⁺ erkin ioni

Pt: [Xe] 4f¹⁴ 5d⁹ 6s¹. Pt²⁺: [Xe] 4f¹⁴ 5d⁸. 8 ta d-elektron. Kvadrat-planar geometriya d⁸ konfiguratsiya uchun eng barqaror.

Kvadrat-planar maydonda d-orbital ajralishi

D_4h simmetriyada 5 ta d-orbital 4 ta sathga ajraladi: d_xy (b₂_g), d_xz,d_yz (e_g), d_z² (a₁_g), d_x²−y² (b₁_g — eng yuqori). d_x²−y² orbital bo'sh — ligand hujumi uchun ochiq.

Magnit xossalari

d⁸ kvadrat-planar — barcha elektronlar juftlashgan (yuqori energiyali d_x²−y² bo'sh). n = 0, μ_eff = 0. Diamagnit.

18-elektron qoidasi

Pt²⁺ — 8 ta d-elektron. 4 ta ligand — 8 ta elektron. Jami: 16 ta valent elektron. 18-elektron qoidasiga erishish uchun 2 ta elektron yetishmaydi — bu aksial hujum uchun ochiq pozitsiya yaratadi. Shuning uchun A mexanizm.

🧬 Geometriya va simmetriya

Geometrik parametrlar

Geometriya: Tekis kvadrat (D_4h emas, C_2v)
Nuqtali guruh: C_2v (sis-izomer)
Pt−Cl masofa: 2.33 Å
Pt−N masofa: 2.01 Å
Cl−Pt−Cl burchak: 91.9°
N−Pt−N burchak: 87.0°
Dipol moment: ≈ 3.2 D (sis — qutbli!)

Sis vs Trans izomerlar

sis-izomer (C_2v):
• Dipol moment: 3.2 D (qutbli)
• Suvda oz eriydi (1 mg/mL)
• Biologik faol!
trans-izomer (D_2h):
• Dipol moment: 0 D (qutbsiz)
• Suvda deyarli erimaydi
• Biologik faol emas!

💊 Ta'sir mexanizmi — DNK bilan bog'lanish

1. Sisplatin hujayraga kiradi

Sisplatin neytral molekula sifatida hujayra membranasidan passiv diffuziya orqali o'tadi. Hujayra ichida Cl⁻ konsentratsiyasi past (4 mM vs 100 mM tashqarida) — gidroliz boshlanadi.

2. Akvatsiya (gidroliz)

sis-[PtCl₂(NH₃)₂] + H₂O → sis-[PtCl(H₂O)(NH₃)₂]⁺ + Cl⁻. Birinchi Cl⁻ suv molekulasiga almashadi. Hosil bo'lgan musbat zaryadli kompleks DNK ga yaqinlashadi.

3. DNK bilan bog'lanish

Pt markazi DNK dagi guanin asosining N7 atomi bilan kovalent bog' hosil qiladi. Ikkinchi Cl⁻ ham almashinib, DNK ning ikkinchi guaniniga bog'lanadi. <strong>Ichki zanjirli kesishgan bog'</strong> hosil bo'ladi.

4. DNK replikatsiyasi bloklanadi

Pt-DNK kesishgan bog'i DNK spiralini bukadi (taxminan 35−40° ga). DNK polimeraza bu to'siqdan o'ta olmaydi — replikatsiya to'xtaydi. Hujayra apoptoz (dasturlangan o'lim) yo'liga kiradi.

Nega trans izomer faol emas? Trans izomerda ikkala Cl⁻ qarama-qarshi tomonda joylashgan — ular bir vaqtda DNKning ikkita guaniniga bog'lana olmaydi (sterik to'siq). Sis izomerda esa Cl⁻ lar yonma-yon — DNK bilan kesishgan bog' hosil qilish uchun ideal joylashuv.

🔬 Spektroskopik xossalari

UB-Vis spektroskopiya

d⁸ kvadrat-planar — d-d o'tishlar ko'rinadigan sohada. λ_max = 305 nm (ε ≈ 150). Rangi: to'q sariq. Pt²⁺ da 5d orbitallar kuchli ligand maydoni ta'sirida — yuqori energiyali d-d o'tishlar.

IQ spektroskopiya

ν(N−H): 3280, 3200 cm⁻¹ (simmetrik va asimmetrik). δ(H−N−H): 1600 cm⁻¹. ν(Pt−N): 510 cm⁻¹. ν(Pt−Cl): 330, 320 cm⁻¹ (sis — ikkita polosa). Trans izomerda faqat bitta Pt−Cl polosa kuzatiladi!

¹⁹⁵Pt YaMR

¹⁹⁵Pt (I=½, tabiiy miqdori 33.8%). Kimyoviy siljish δ ≈ −2100 ppm (sis-izomer). Trans izomerda δ ≈ −1950 ppm. YaMR orqali sis/trans izomerlarni ishonchli farqlash mumkin.

⚗️ Olinishi — trans-ta'sir yordamida

K₂[PtCl₄] dan trans-ta'sir yordamida

K₂[PtCl₄] + 2NH₃ → sis-[PtCl₂(NH₃)₂] + 2KCl

Cl⁻ — kuchsiz trans-ta'sir. Birinchi NH₃ birikkandan keyin, unga trans Cl⁻ sekin almashadi. Ikkinchi NH₃ birinchi NH₃ ga sis holatda birikadi. <strong>Natija: sof sis izomer.</strong> Trans-ta'sir qoidasi tufayli aynan sis izomer hosil bo'ladi.

Trans izomerdan farqi

[Pt(NH₃)₄]Cl₂ + 2HCl → trans-[PtCl₂(NH₃)₂] + 2NH₄Cl (qizdirish bilan)

Trans izomer olish uchun [Pt(NH₃)₄]Cl₂ dan boshlanadi. NH₃ — kuchsiz trans-ta'sir, Cl⁻ birikkandan keyin unga trans NH₃ almashadi. Natija: trans izomer.

⚠️ Yon ta'sirlari va kamchiliklari

Nefrotoksiklik — buyrakka zarar yetkazadi (dozani cheklovchi asosiy omil)

Neyrotoksiklik — periferik nerv sistemasi zararlanishi

Otoksiklik — eshitish qobiliyatiga ta'sir (quloqda shovqin, eshitish pasayishi)

Kuchli ko'ngil aynishi va qusish (antiemetiklar bilan birga qo'llaniladi)

Dori qarshiligi — ba'zi saraton turlari sisplatinga chidamli bo'lib qoladi

Suvda kam eruvchanligi (1 mg/mL) — tomir ichiga yuborish uchun fiziologik eritmada eritiladi

Zamonaviy analoglar: Karboplatin (kamroq nefrotoksik), Oksaliplatin (yo'g'on ichak saratonida). Bu dorilar sisplatindan keyingi avlod platina dorilari hisoblanadi.

✅ Asosiy xulosalar

sis-[PtCl₂(NH₃)₂] — SISPLATIN, saratonga qarshi eng samarali dorilardan biri
Pt²⁺ (d⁸) — kvadrat-planar geometriya (C_2v), diamagnit
Faqat sis izomer biologik faol — trans izomer DNK bilan kesishgan bog' hosil qila olmaydi
Trans-ta'sir qoidalari yordamida selektiv sintez qilinadi
DNK dagi ikkita guanin N7 atomi bilan bog'lanib, replikatsiyani bloklaydi

← Birikmalar bazasi [Fe(C₅H₅)₂] →