📋VB nazariyasining asosiy qoidalari
Valent bog'lanishlar (VB) nazariyasi (1931, Linus Pauling) bo'yicha markaziy metall kationi o'zining bo'sh s-, p- va d-orbitallarini gibridlab, ligandlar bilan koordinatsion (donor-akseptor) bog' hosil qiladi. Bunda metall akseptor, ligand esa taqsimlanmagan juft elektron beruvchi donor hisoblanadi.
Ichki orbitalli komplekslar (d²sp³):
Kuchli ligandlar (CN⁻, NH₃) ta'sirida d-elektronlar juftlashadi va ichki (n-1)d orbitallar bo'shab gibridlanishda qatnashadi. Ular past spinli yoki diamagnit bo'ladi.
Tashqi orbitalli komplekslar (sp³d²):
Kuchsiz ligandlar (F⁻, H₂O) d-elektronlarni juftlay olmaydi, gibridlanishga tashqi nd orbitallar jalb qilinadi. Ular yuqori spinli va paramagnit bo'ladi.
Gibridlanish turlari va fazoviy geometriya
VB gibridlanish jadvali(7 ta)
🔍
| KS | Gibridlanish | Fazoviy shakli | Ishtirok etuvchi orbitallar | Namunaviy komplekslar |
|---|---|---|---|---|
| 2 | sp | Chiziqli (180°) | s + p_z | [Ag(NH₃)₂]⁺, [CuCl₂]⁻ |
| 3 | sp² | Tekis uchburchak (120°) | s + p_x + p_y | [HgI₃]⁻ |
| 4 | sp³ | Tetraedr (109.5°) | s + p_x + p_y + p_z | [Zn(NH₃)₄]²⁺, [Ni(CO)₄], [CoCl₄]²⁻ |
| 4 | dsp² | Tekis-kvadrat (90°) | d_x²-y² + s + p_x + p_y | [PtCl₄]²⁻, [Ni(CN)₄]²⁻, cis-[Pt(NH₃)₂Cl₂] |
| 5 | dsp³ (sp³d) | Trigonal bipiramida | d_z² + s + 3p | [Fe(CO)₅], [CuCl₅]³⁻ |
| 6 | d²sp³ | Oktaedr (Ichki orbitalli) | (n-1)d_z², (n-1)d_x²-y² + ns + np³ | [Co(NH₃)₆]³⁺, [Fe(CN)₆]⁴⁻ (Diamagnit) |
| 6 | sp³d² | Oktaedr (Tashqi orbitalli) | ns + np³ + nd_z², nd_x²-y² | [Fe(H₂O)₆]²⁺, [CoF₆]³⁻ (Paramagnit) |