📋Xelat effekti va uning sabablari
Xelatlar (grekcha chele — qisqichbaqa changali) — polidentat (ikki yoki undan ortiq donor atomli) ligandlarning bitta markaziy atom atrofida 5 yoki 6 a'zoli barqaror halqalar hosil qilishi natijasida yuzaga keladi. Xelat komplekslari o'ziga o'xshash monodentat komplekslarga qaraganda ancha barqaror bo'lib, bu holat Xelat effekti (entropiya oshishi) deb ataladi.
Muhim xelat komplekslari
Xelatlovchi birikmalar jadvali(5 ta)
| Formula | IUPAC nomi | Halqa tuzilishi | Xususiyati va qo'llanishi |
|---|---|---|---|
| [Cu(en)₂]SO₄ | Bis(etilendiamin)mis(II) sulfat | 2 ta 5 a'zoli halqa | Juda yuqori (xelat effekti) |
| [Co(en)₃]Cl₃ | Tris(etilendiamin)kobalt(III) xlorid | 3 ta 5 a'zoli halqa | Optik faol chiral kompleks |
| Na₂[Ca(EDTA)] | Natriy etilendiamintetraatsetatokaltsiat(II) | 5 ta tutash halqa | Suvning qattiqligini yo'qotish va titrlash |
| [Fe(acac)₃] | Tris(atsetilatsetonato)temir(III) | 3 ta 6 a'zoli halqa | To'q qizil, organik erituvchilarda eriydi |
| K₃[Fe(C₂O₄)₃] | Kaliy trioksalatoferrat(III) | 3 ta 5 a'zoli halqa | Yashil kristall, fotokimyoviy sezgir |