🎯 d-orbitallarning shakli
5 ta d-orbital • Shakli va fazoviy yo'nalishi • 3D model • Tugun tekisliklari
📋 d-orbitallar — kompleks birikmalarning asosi
d-orbitallar — burchak momenti l = 2 bo'lgan 5 ta orbital. Ularning shakli, fazoviy yo'nalishi va energetik ajralishi kompleks birikmalarning geometriyasini, rangini, magnit xossalarini va reaksion qobiliyatini bevosita belgilaydi. Erkin ionda barcha 5 ta orbital degenerat (bir xil energiyada). Kristall maydonda ular t₂g (3 ta, stabillashgan) vae_g (2 ta, destabillashgan) guruhlarga ajraladi.
🎯 d-orbitallar — interaktiv ko'rish
To'rt bo'lakli — x va y o'qlari orasida (45° burchak ostida)
Tugun tekisliklari: xz va yz tekisliklari — tugun tekisliklari
4 ta bo'lak x va y o'qlari orasida 45° burchak ostida joylashgan. Har bir bo'lak qarama-qarshi ishoraga ega. x va y o'qlarining o'zi tugun tekisliklari hisoblanadi — bu tekisliklarda elektron zichligi nolga teng.
Oktaedrik guruh
t₂g
Energiya siljishi
−0.4Δ₀ (stabillashgan)
Tugunlar soni
2 ta tugun tekisligi (xz, yz)
🧪 Komplekslar uchun ahamiyati:
Oktaedrik maydonda t₂g guruhiga kiradi. Ligandlar x,y,z o'qlarida joylashgani uchun dxy orbital ligandlardan uzoqda — energiyasi pastroq (stabillashgan). π-bog'lanishda ishtirok etadi.
⚡ Kristall maydonda d-orbital energetik ajralishi
Erkin ion
Δ = 0 (degenerat)
Oktaedrik maydon
e_g: +0.6Δ₀
Δ₀
t₂g: −0.4Δ₀
Tetraedrik maydon
t₂: +0.4Δ_t
Δ_t ≈ 0.44Δ₀
e: −0.6Δ_t
Teskari ajralish!
📂 Har bir orbital batafsil
To'rt bo'lakli — o'qlar orasida
4 ta bo'lak x va y o'qlari orasida (45° burchak ostida) joylashgan.
−0.4Δ₀ ↓
To'rt bo'lakli — o'qlar orasida
4 ta bo'lak x va z o'qlari orasida joylashgan.
−0.4Δ₀ ↓
To'rt bo'lakli — o'qlar orasida
4 ta bo'lak y va z o'qlari orasida joylashgan.
−0.4Δ₀ ↓
Ikki bo'lakli + halqa (dumbbell + donut)
2 ta katta bo'lak z o'qi bo'ylab + ekvatorial halqa.
+0.6Δ₀ ↑
To'rt bo'lakli — o'qlar ustida
4 ta bo'lak to'g'ridan-to'g'ri x va y o'qlarida joylashgan.
+0.6Δ₀ ↑
Orbitallar taqqoslanishi
Shakli, energiyasi, tugunlari — barcha 5 ta orbital solishtiriladi
📐Tugun tekisliklari
Burchak tugunlari, radial tugunlar, fazoviy taqsimot
✅ Asosiy xulosalar
- 5 ta d-orbital: dxy, dxz, dyz (t₂g), dz², dx²−y² (e_g)
- Oktaedrik maydonda: t₂g (−0.4Δ₀) — stabillashgan, e_g (+0.6Δ₀) — destabillashgan
- Tetraedrik maydonda teskari ajralish: t₂ (destabillashgan), e (stabillashgan)
- dx²−y² — ligandlar yo'nalishida, eng yuqori energiyali orbital
- dz² — yagona halqali orbital, Jahn-Teller effektida muhim