📋Yan-Teller teoremasi (1937)
"Degenerat elektron holatga ega bo'lgan har qanday nochiziqli molekula termodinamik jihatdan beqaror bo'lib, degeneratlikni yo'qotish va umumiy energiyasini pasaytirish uchun o'z geometrik shaklini o'z-o'zidan deformatsiyalaydi."
Tetragonal cho'zilish (Z-out):
Z o'qidagi ikkita aksial ligand markaziy metall ionidan uzoqlashadi (bog' uzunligi ortadi). XY tekisligidagi 4 ta ekvatorial ligand esa yaqinlashadi. Cu²⁺ (d⁹) komplekslarida eng ko'p uchraydigan holat.
Tetragonal siqilish (Z-in):
Z o'qidagi aksial ligandlar metallga yaqinlashadi, XY tekisligidagi ligandlar uzoqlashadi. Energetik jihatdan kamroq uchraydi.
d-konfiguratsiyalar bo'yicha Yan-Teller effekti kuchi
Yan-Teller effekti namoyon bo'lishi(7 ta)
🔍
| d-konfiguratsiya | Effekt kuchi | Sababi | Namuna |
|---|---|---|---|
d¹ (t₂g¹ e_g⁰) | Kuchsiz | t₂g orbitallarda notekis taqsimot (ligandlar orasiga qaragan) | [Ti(H₂O)₆]³⁺ |
d² (t₂g² e_g⁰) | Kuchsiz | t₂g orbitallarda notekis taqsimot | [V(H₂O)₆]³⁺ |
d³ (t₂g³ e_g⁰) | Kuzatilmaydi | t₂g to'liq yarim to'lgan (simmetrik) | [Cr(H₂O)₆]³⁺ |
d⁴ YS (t₂g³ e_g¹) | Juda kuchli | e_g orbitallar (ligandlarga to'g'ri qaragan) notekis to'lgan | [Cr(H₂O)₆]²⁺, [Mn(H₂O)₆]³⁺ |
d⁷ QS (t₂g⁶ e_g¹) | Kuchli | e_g orbitallarida bitta toq elektron | [Co(NO₂)₆]⁴⁻, [Ni(CN)₄]⁻ |
d⁸ (t₂g⁶ e_g²) | Kuzatilmaydi | e_g da ikkala orbital bir xil bittadan elektronga ega (simmetrik) | [Ni(H₂O)₆]²⁺ |
d⁹ (t₂g⁶ e_g³) | Eng kuchli (Klassik) | e_g orbitallari 3 ta elektron bilan to'lgan (d_z² va d_x²-y² noteng) | [Cu(H₂O)₆]²⁺, [Cu(NH₃)₄(H₂O)₂]²⁺ |